Polityka zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich w UE

Polityka zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich

Polityka zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich w UE.

W szerokim ujęciu czasowym celem zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich jest zachowanie właściwych proporcji między zadaniami krótkoterminowymi, takimi jak wzrost konkurencyjności regionu oraz dostępnych w nim miejsc pracy, i zadaniami długoterminowymi, takimi jak kształtowanie społecznej, ekonomicznej i środowiskowej integralności obszaru.

Jest tu więc niezbędna przeprowadzana na bieżąco, trafna ocena sytuacji, a co za tym idzie powstaje konieczność zaangażowania w procesy wielu instytucji, dbających o to, aby skala korzystnych zjawisk nie była marginalna, a uzyskiwane zasoby były wykorzystywane w sposób adekwatny do zmieniającej się sytuacji polityczno-gospodarczej.

Polityka rolna Unii Europejskiej

jest przykładem działalności nakierowanej na zrównoważony rozwój obszarów wiejskich, wdrażanej i wspieranej przez duże zaplecze instytucjonalne. Pierwotnie była ona tylko polityką strukturalną, nakierowaną jedynie na kształtowanie realiów ekonomicznych wsi. Odbywało się to poprzez wspieranie działań poprawiających efektywność produkcji rolnej oraz stymulujących wprowadzanie ich na rynek. Stopniowo jednak zaczęto kłaść coraz większy nacisk na aspekty społeczne zrównoważonego rozwoju. i jednym z pojęć kluczowych stał się kapitał ludzki.

Celem tego typu działań Unii Europejskiej było przeciwdziałanie wyludnianiu się obszarów wiejskich (spowodowanemu głównie odpływem ludności do miast), które zaczęło stawać się zagrożeniem dla witalności tychże obszarów. Począwszy od lat siedemdziesiątych XX wieku przeprowadzano identyfikację regionów znajdujących się w niekorzystnej sytuacji i wymagających pomocy poprzez udostępnienie specjalnych środków. Pierwotnie było to tylko dofinansowanie, jednak stopniowo dotacje uzupełniono o inne rodzaje działań, dopasowanych do potrzeb poszczególnych regionów.

Od momentu zainicjowania takich działań do połowy lat dziewięćdziesiątych XX wieku Unia Europejska wypracowała szereg instrumentów i metod służących ochronie środowiska, restrukturyzacji rolnictwa oraz stymulowaniu rozwoju regionalnego. Sposób wykorzystywania tych instrumentów został zbiorczo uregulowany w pakiecie reform „Agenda 2000”. Jest to katalog 22 działań. Państwa członkowskie mogą wybierać z nich te rozwiązania, które najlepiej posłużą rozwiązywaniu ich lokalnych problemów związanych z obszarami wiejskimi. Dzięki „Agendzie 2000” nastąpiła więc decentralizacja polityki.

Agenda 2000

„Agenda 2000” politykę rozwoju obszarów wiejskich ustanowiła drugim filarem Wspólnej Polityki Rolnej. Pierwszym filarem jest polityka rynkowa, nastawiona na wsparcie dochodów rolników. Od początku obecne było dążenia do zrównoważenia roli obydwu tych filarów, tak aby poprzez odpowiedni bilans komplementarnych działań uzyskać maksymalne efekty w zakresie produkcji żywności, oddziaływania na rozwój wsi i oddziaływania na środowisko.

W kolejnych latach nadal rozwijano i udoskonalano politykę rozwoju obszarów wiejskich. W 2003 wprowadzono ograniczenia dopłat dla dużych gospodarstw, dzięki czemu uzyskano więcej środków na zrównoważony rozwój. Udostępniono także dodatkowe fundusze przeznaczona na poprawę dobrostanu zwierząt i dostosowanie gospodarstw do norm unijnych.

2003

Także w 2003 sformułowano szereg założeń, które stały się wytycznymi dla kształtu polityki rozwoju obszarów wiejskich w latach 2007-2013. Uznano, że rolnictwo i leśnictwo nadal pozostają ważnym źródłem dochodów ludności wiejskiej, wpływają także na kształtowanie lokalnego krajobrazu. Dlatego wciąż jest konieczne wspieranie zachodzących w nich procesów restrukturyzacyjnych. Jednak oparcie gospodarki wiejskiej wyłącznie na rolnictwie jest niekorzystne, więc istotna jest dywersyfikacja tego sektora, mające na celu podniesienie rentowności i trwałości społeczności wiejskich.

Na tej samej konferencji (listopad 2003) zaakcentowano znaczenie jakości i bezpieczeństwa w produkcji żywności. Czynniki te są związane m.in. z ochroną środowiska, ale też z poprawą dobrostanu zwierząt hodowlanych.

W kwestiach społecznych ustalono, że istotne jest zwiększenie dostępności usług publicznych na obszarach wiejskich, głównie w celu podniesienia szans rozwojowych dla kobiet i osób młodych. Opracowywanie i wdrażanie wszystkich zmian powinno odbywać się na zasadach partnerskich – swój udział w działaniu mają mieć organizacje publiczne, prywatne oraz społeczeństwo.

Zwrócono uwagę także na aspekty administracyjne i polityczne. Za niezwykle ważne uznano uproszczenie zasad polityki UE odnośnie rozwoju obszarów wiejskich, oparcie jej na jednym zbiorze wytycznych planowania, finansowania i kontroli. Ze względu na docenienie roli tej polityki w budowaniu spójności Unii Europejskiej postulowano także, aby polityka ta obejmowała całe terytorium wspólnoty, dzięki czemu realizowano by założenie równości szans w uczestniczeniu w rozwijającym się rynku.

Za priorytety polityki wspierania rozwoju obszarów wiejskich w latach 2007-2013 przyjęto wspieranie gospodarowania gruntami, stymulowanie restrukturyzacji, rozwoju i wdrażania innowacji w rolnictwie oraz leśnictwie, różnicowanie działalności gospodarczej prowadzonej na terenach wiejskich. Celem tych działań mają być poprawa jakości życia, stanu środowiska, konkurencyjności rolnictwa i leśnictwa.

Leader

Tak sformułowaną politykę rozwoju obszarów wiejskich zogniskowano wokół głównej osi metodologicznej LEADER określającej przekrojowe podejście do zagadnień rozwoju terenów wiejskich. Z niej tematycznie wyprowadzono kolejne trzy osie działań, wymienione wcześniej: konkurencyjność, środowisko i zarządzenie gruntami, zróżnicowanie gospodarcze i jakość życia. Podstawę do wdrażania działań przypisanych do poszczególnych osi tematycznych stanowi wspólny zbiór zasad programowania, finansowania i monitorowania oraz jeden fundusz rozwoju obszarów wiejskich.
Do każdej osi tematycznej przypisano zestaw środków. To spośród nich państwa członkowskie mogą wybierać te, które najlepiej posłużą realizowaniu założonych celów. Ustalono, że:
dla Osi 1 – Konkurencyjność, są to: zasoby ludzkie, kapitał rzeczowy, jakość produkcji i produktów rolnych oraz środki przejściowe. Umożliwiają one podejmowanie działań takich jak: kształcenie zawodowe, korzystanie z usług doradczych, przechodzenie na wcześniejsze emerytury, stworzenie systemu usług z zakresu zarządzania, inwestowanie w sektor rolnictwa i leśnictwa, współpraca na rzecz innowacyjności, promowanie jakości żywności (system motywacyjny), tworzenie grup producentów.
dla Osi 2 – Zarządzenie grupami, są to: zrównoważone użytkowanie gruntów rolnych oraz zrównoważone użytkowanie gruntów leśnych. Umożliwiają one podejmowanie działań takich jak: płatności rolno-środowiskowe, wsparcie inwestycji nieprodukcyjnych, wsparcie dla obszarów o niekorzystnych warunkach gospodarowania, zalesianie, płatności leśno-środowiskowe, przywracanie potencjału produkcji leśnej.
dla Osi 3 – Szersze ujęcie rozwoju obszarów wiejskich, są to: jakość życia, różnicowanie gospodarki, szkolenie, aktywizacja oraz nabywanie umiejętności. Umożliwiają one podejmowanie działań takich jak: tworzenie infrastruktury pozwalającej na realizowanie podstawowych usług dla gospodarki i ludności wiejskiej, modernizacja i rozwój wsi, zachowanie dziedzictwa wsi, wspieranie mikroprzedsiębiorstw, zachęcanie do prowadzenia działalności turystycznej, szkolenie i informowanie, aktywizacja i wdrażanie, umożliwianie nabywania umiejętności.

Ustalono, że w celu zrównoważenia działań z poszczególnych osi, konieczne jest ustalenie minimalnej wielkości finansowania. Rozkład ukształtowano w następujący sposób: 10% dla Osi 1, 25% dla Osi 2, 10% dla Osi 3 oraz 5% dla osi LEADER, będącej częścią każdego programu. Takie rozwiązanie ma zapewnić ukierunkowanie inicjatyw na priorytety Unii Europejskiej przy jednoczesnym pozostawieniu sporego stopnia swobody na szczeblu państw członkowskich i poszczególnych regionów. Zamierzonym efektem było zrównoważenie wymiaru sektorowego i terytorialnego, czyli zachowanie balansu między działaniami nakierowanymi na restrukturyzację rolnictwa a działaniami nakierowanymi na społeczno-ekonomiczny rozwój obszarów wiejskich.

Europejski Fundusz Rolny

W związku z potrzebą ustalenia niezależnego funduszu finansującego politykę zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich ustalono, że w latach 2007-2013 funkcję tę będzie pełnił Europejski Fundusz Rolny na Rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich. We wzmiankowanym okresie kwota na finansowanie tych celów wyniosła 70 miliardów euro, co oznacza wzrost o 10 miliardów Euro względem budżetu dla okresu 2000-2006.

Na podstawie ogólnych założeń polityki rozwoju obszarów wiejskich w Unii Europejskiej, zawartych w „Programie rozwoju obszarów wiejskich na lata 2007-2013” oraz w   „Strategicznych wytycznych wspólnoty”, sformułowane zostały Krajowe Plany Strategiczne, będące zestawami wytycznych ustalonych przez poszczególne kraje członkowskie wspólnoty. Zgodnie z nimi wdrażane są wybrane instrumenty polityki wiejskiej. Co zrozumiałe, wiele z tych instrumentów jest kontynuacją inicjatyw rozpisanych w „Planie rozwoju obszarów wiejskich na lata 2004-2006”.

Zgodnie ze strukturą działań wyznaczaną przez cztery osie, w Polsce w ramach „Programu rozwoju obszarów wiejskich na lata 2007-2013” podejmowane są m.in. następujące inicjatywy:

- „Ułatwianie startu młodym rolnikom”,

- „Modernizacja gospodarstw rolnych”,

- „Uczestnictwo rolników w systemach jakości żywności”,

- „Grupy producentów rolnych”,

- „Korzystanie z usług doradczych przez rolników i posiadaczy lasów”,

- „Program rolno-środowiskowy”,

- „Zalesianie gruntów rolnych oraz zalesianie gruntów innych niż rolne”,

- „Odtwarzanie potencjału produkcji leśnej zniszczonego przez katastrofy oraz wprowadzanie instrumentów zapobiegawczych”,

- „Podstawowe usługi dla gospodarki i ludności wiejskiej”,

- „Odnowa i rozwój wsi”,

- „Tworzenie i rozwój mikroprzedsiębiorstw”,

- „Wdrażanie projektów współpracy”,

- „Wdrażanie lokalnych strategii rozwoju”,

- „Funkcjonowanie lokalnej grupy działania, nabywanie umiejętności i aktywizacja”.

Mimo że korzystanie z pomocy Unii Europejskiej obwarowane jest sporą liczbą ograniczeń i wymogów, w Polsce są one wykorzystywane w dużym stopniu. Beneficjentami stają się zarówno osoby fizyczne, jak i podmioty gospodarcze, rolnicy, instytucje publiczne, jednostki administracyjne itd. W realizowanie inicjatyw wskazanych w „Programie na rozwój obszarów wiejskich na lata 2007-2013” zaangażowany został szereg instytucji, w tym Urzędy Marszałkowskie oraz Agencje Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa ARiMR.

Dotychczasowa realizacja programu pozwoliła stwierdzić, że przyjęty model wyznaczania strategii, mimo że oparty na ogólnych wytycznych ustalanych na szczeblu międzynarodowym, pozwala na dopasowanie działań do lokalnych potrzeb. Problemem okazała się niewystarczająca świadomość społeczna odnośnie kluczowych zagadnień, jak też zasad funkcjonowania „Programu...”. Dlatego uznano, iż konieczne jest większa ilość pracy władz, instytucji i organizacji w procesy edukacyjne i informacyjne, wykonana na rzecz podniesienia zaangażowanie lokalnych społeczności w działania związane ze zrównoważonym rozwojem. Jest to zadanie o dużym znaczeniu, ponieważ tereny wiejskie stanowią dużą część terytorium Unii Europejskiej (ponad 91%), mieszka tam spory odsetek ludności (ponad 56%), a poza tym sytuacja na tych obszarach w istotnym stopniu oddziałuje na ogólną sytuację wspólnoty. Waga tych czynników jest doceniana. Podczas swojej prezydencji w UE, Polska opowiadała się za utrzymaniem silnej polityki rozwoju obszarów wiejskich po roku 2013.

Jako że takie nastawienie znajduje poparcie w innych krajach członkowskich, można się spodziewać, iż działania na rzecz zrównoważonego rozwoju wsi będą kontynuowane, a nawet intensyfikowane.